Wstrząs mózgu u rowerzysty – objawy, skutki i leczenie

Ważne: ten materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje badania lekarskiego. Przy podejrzeniu wstrząśnienia mózgu wskazana jest ocena medyczna. W razie objawów alarmowych należy wezwać pomoc pod numerem 112.

Reklama

Czym jest wstrząśnienie mózgu u rowerzysty?

Wstrząśnienie mózgu jest formą łagodnego urazowego uszkodzenia mózgu. Określenie „łagodne” odnosi się do klasyfikacji urazu, a nie do tego, że jego skutki zawsze są błahe. Do wstrząśnienia może dojść po bezpośrednim uderzeniu w głowę, ale także wtedy, gdy uderzenie w ciało powoduje gwałtowne przyspieszenie lub wyhamowanie głowy.

U rowerzystów typowym mechanizmem jest upadek lub kolizja. Nie trzeba przy tym uderzyć głową bezpośrednio o asfalt. Nagłe wyhamowanie lub wyrzucenie z roweru również może doprowadzić do urazu.

• upadek po utracie równowagi lub poślizgu,
• kolizja z innym rowerzystą lub pojazdem,
• uderzenie głową o nawierzchnię, krawężnik, drzewo lub inną przeszkodę,
• gwałtowne wyhamowanie lub wyrzucenie z roweru bez bezpośredniego uderzenia głową.

Więcej o sytuacjach prowadzących do takich zdarzeń znajdziesz w artykule o najczęstszych przyczynach wypadków rowerowych. Osobno opisujemy również najczęstsze urazy podczas jazdy na rowerze.

Kask rowerowy zmniejsza ryzyko wielu urazów głowy, szczególnie poważnych, ale nie daje gwarancji uniknięcia wstrząśnienia mózgu.

Objawy i oznaki wstrząsu mózgu po upadku

Objawy nie zawsze pojawiają się od razu. Część osób odczuwa je bezpośrednio po wypadku, u innych rozwijają się stopniowo w ciągu kolejnych godzin lub dni. Utrata przytomności może wystąpić, ale nie jest warunkiem rozpoznania wstrząśnienia mózgu.

Objawy u dzieci

U dzieci objawy mogą być trudniejsze do rozpoznania, szczególnie gdy dziecko nie potrafi dokładnie opisać swojego samopoczucia. Niepokój powinny wzbudzać m.in. nietypowa senność, trudność z uspokojeniem lub nieutulony płacz, brak apetytu, wyraźna drażliwość, problemy z równowagą albo zachowanie wyraźnie inne niż zwykle.

Nie każdy uraz wymagający pilnej oceny musi od razu dawać objawy alarmowe. Po urazie głowy należy zgłosić się do szpitalnego oddziału ratunkowego m.in. po choćby krótkiej utracie przytomności, przy niepamięci zdarzenia, wymiotach, aktualnym działaniu alkoholu lub narkotyków oraz podczas stosowania leków przeciwkrzepliwych lub przeciwpłytkowych innych niż sama aspiryna. Po urazie przy dużej prędkości, np. potrąceniu rowerzysty przez samochód, należy wezwać 112. Po urazie głowy nie powinno się samodzielnie prowadzić samochodu do szpitala.

Pierwsza pomoc po upadku na rowerze

Po upadku z podejrzeniem urazu głowy najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo miejsca zdarzenia, a następnie ocenić reakcję i oddech poszkodowanego. Uraz głowy może współistnieć z urazem szyi lub kręgosłupa, dlatego nie należy bez potrzeby sadzać, podnosić ani przemieszczać rowerzysty.

1. Przerwij jazdę. Przy podejrzeniu wstrząśnienia mózgu rowerzysta nie powinien kontynuować trasy.
2. Sprawdź reakcję i oddech. Jeśli poszkodowany nie reaguje i nie oddycha prawidłowo, wezwij 112, rozpocznij RKO i użyj AED, jeśli jest dostępne.
3. Nie zdejmuj kasku bez potrzeby. Jeśli istnieje podejrzenie urazu głowy lub szyi, nie zdejmuj go tylko po to, aby obejrzeć głowę. Usunięcie kasku może być jednak konieczne, jeśli utrudnia udrożnienie dróg oddechowych lub prowadzenie RKO.
4. Ogranicz ruchy głowy i szyi. Jeśli poszkodowany jest przytomny i miejsce jest bezpieczne, poproś go, aby się nie poruszał. W miarę możliwości podtrzymuj głowę i szyję w osi ciała do przyjazdu pomocy.
5. Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny, ale oddycha, wezwij 112 i kontroluj drożność dróg oddechowych. Przy podejrzeniu urazu kręgosłupa nie należy bez potrzeby go obracać, jeśli drogi oddechowe pozostają drożne. Jeżeli jednak pojawią się wymioty lub nie można utrzymać drożności dróg oddechowych, oddychanie ma pierwszeństwo. Może być wtedy konieczne obrócenie poszkodowanego na bok z możliwie dobrym utrzymaniem głowy, szyi i tułowia w jednej osi.
6. Obserwuj stan. Zwracaj uwagę na nasilanie bólu głowy, powtarzające się wymioty, zaburzenia mowy, nietypowe zachowanie, problemy z równowagą i zmiany poziomu świadomości.

Szersze postępowanie po zdarzeniu opisujemy w poradniku co robić po wypadku na rowerze elektrycznym. Warto mieć również dobrze wyposażoną apteczkę rowerową, choć przy urazie głowy najważniejsze są ocena oddechu, ograniczenie zbędnych ruchów i szybkie wezwanie pomocy w razie objawów alarmowych.

Reklama

Diagnostyka wstrząśnienia mózgu

Rozpoznanie wstrząśnienia mózgu opiera się przede wszystkim na wywiadzie, ocenie objawów i badaniu neurologicznym. Lekarz może sprawdzić m.in. orientację, pamięć, koncentrację, równowagę i koordynację.

Pilnej oceny wymagają m.in. osoby po utracie przytomności, z niepamięcią zdarzenia, nasilającym się bólem głowy, wymiotami lub zaburzeniami neurologicznymi. Dotyczy to również poważnych wypadków, np. potrącenia rowerzysty przez pojazd. U osób w wieku 65 lat lub starszych utrata przytomności albo niepamięć zdarzenia jest według NICE dodatkowym czynnikiem wskazującym na potrzebę wykonania TK głowy.

Szczególnej ostrożności wymagają osoby przyjmujące leki przeciwkrzepliwe. Wytyczne NICE zalecają, aby u osób stosujących leki przeciwkrzepliwe lub przeciwpłytkowe (z wyjątkiem samej aspiryny) rozważyć TK nawet wtedy, gdy nie występują inne wskazania do badania. O wykonaniu tomografii decyduje lekarz na podstawie całego obrazu klinicznego.

Leczenie i pierwsze dni po wstrząśnieniu mózgu

Obecnie nie zaleca się wielodniowego leżenia w ciemnym pokoju ani całkowitego odcięcia od aktywności. Przez pierwsze 24–48 godzin wskazany jest względny odpoczynek: trzeba ograniczyć czynności, które wyraźnie nasilają objawy, ale można wykonywać spokojne, dobrze tolerowane aktywności dnia codziennego.

Jeśli po ocenie medycznej poszkodowany może wrócić do domu, przez co najmniej pierwsze 24 godziny powinien pozostawać z nim dorosły, który w razie pogorszenia stanu szybko wezwie pomoc. Do czasu poprawy samopoczucia nie należy pić alkoholu ani przyjmować leków nasennych bez zalecenia lekarza. Nie trzeba natomiast na siłę utrzymywać poszkodowanego w stanie czuwania, jeśli jest zmęczony. Sygnałem alarmowym jest narastająca senność lub trudność z wybudzeniem.

Krótki spacer może być dopuszczalny już w tym okresie, jeśli powoduje co najwyżej niewielkie i krótkotrwałe nasilenie objawów. Później aktywność zwiększa się stopniowo, nadal unikając sytuacji, w których grozi kolejny upadek lub uderzenie w głowę.

W pierwszych dwóch dobach pomocne może być także ograniczenie czasu przed ekranem, zwłaszcza jeśli telefon, komputer lub czytanie pogarszają samopoczucie. Nie ma natomiast potrzeby całkowitego izolowania się od światła, kontaktu z bliskimi czy zwykłych czynności, jeśli są dobrze tolerowane.

Powrót do pracy, prowadzenia pojazdów i bardziej wymagającej aktywności powinien zależeć od objawów. Szczególną ostrożność trzeba zachować, jeśli nadal występują problemy z koncentracją, szybkością reakcji, równowagą lub widzeniem.

Skutki wstrząsu mózgu: co może utrzymywać się po urazie?

U większości osób objawy stopniowo słabną, a wyraźna poprawa następuje w ciągu kilku dni lub tygodni. Tempo zdrowienia jest jednak indywidualne. Ból i zawroty głowy, zmęczenie, trudności z koncentracją, nadwrażliwość na światło lub hałas, problemy ze snem i większa drażliwość mogą utrzymywać się dłużej.

Jeśli objawy nie ustępują lub wyraźnie nie słabną w ciągu 2–3 tygodni, warto ponownie skontaktować się z lekarzem; wcześniej trzeba to zrobić także wtedy, gdy stan się pogarsza. W konsensusie amsterdamskim za utrzymujące się uznaje się objawy trwające ponad 4 tygodnie. W takiej sytuacji może być potrzebna szersza diagnostyka oraz rehabilitacja dobrana do dominujących problemów, np. bólu szyi, zawrotów głowy, zaburzeń równowagi czy bólów głowy.

Reklama

Do czasu pełnego powrotu do sprawności trzeba szczególnie unikać kolejnego urazu głowy. Problemy z równowagą, koncentracją lub czasem reakcji zwiększają ryzyko następnego wypadku, a kolejny uraz może wydłużyć powrót do zdrowia.

Jak bezpiecznie wrócić do jazdy na rowerze?

Powrót powinien odbywać się stopniowo. Nawet spokojna jazda na zewnątrz wiąże się z możliwością utraty równowagi i ponownego uderzenia w głowę. Dlatego spacer czy ćwiczenia na rowerze stacjonarnym można wprowadzić wcześniej niż jazdę po drodze lub szlaku.

Poniższy schemat jest praktycznym przełożeniem współczesnych zasad powrotu do sportu na jazdę rowerową. Nie zastępuje indywidualnych zaleceń lekarza.

1. Pierwsze 24–48 godzin: względny odpoczynek i spokojne czynności dnia codziennego. Krótki spacer może być dopuszczalny, jeśli nie powoduje wyraźnego lub długotrwałego nasilenia objawów. Bez jazdy na rowerze na zewnątrz.
2. Lekki wysiłek aerobowy: po pierwszych 24–48 godzinach można stopniowo wprowadzać spokojny marsz albo lekką jazdę na rowerze stacjonarnym, bez ryzyka upadku.
3. Umiarkowany wysiłek: stopniowo zwiększaj czas i intensywność ćwiczeń. Jeśli objawy wyraźnie wracają lub się nasilają, zmniejsz obciążenie.
4. Większe obciążenie bez ryzyka upadku: można wydłużać trening na rowerze stacjonarnym lub trenażerze i stopniowo zbliżać wysiłek do normalnej jazdy.
5. Powrót na rower na zewnątrz: powinien nastąpić dopiero po ustąpieniu objawów podczas wysiłku i po ocenie, że powrót do aktywności z ryzykiem upadku jest bezpieczny. Pierwsze przejazdy powinny być krótkie, spokojne i odbywać się w łatwym terenie, bez technicznych zjazdów i dużej prędkości.
6. Pełny powrót: dłuższe trasy, intensywny trening, jazda MTB, szybkie zjazdy i jazda w intensywnym ruchu ulicznym powinny pojawić się dopiero po bezobjawowym przejściu wcześniejszych etapów.

Praktyczna zasada: kolejne etapy powrotu do sportu zwykle dzieli co najmniej 24 godziny. Jeśli objawy wracają lub wyraźnie się nasilają, nie należy przechodzić dalej i trzeba skonsultować dalsze postępowanie.

Jak zmniejszyć ryzyko urazu głowy podczas jazdy?

Nie da się całkowicie wyeliminować ryzyka wstrząśnienia mózgu, ale można ograniczyć zarówno ryzyko wypadku, jak i ciężkiego urazu głowy.

• Noś dobrze dopasowany i prawidłowo zapięty kask. Kask zmniejsza ryzyko urazów głowy, ale żaden model nie gwarantuje ochrony przed wstrząśnieniem mózgu. Więcej na ten temat znajdziesz w poradniku jaki kask wybrać na rower elektryczny; osobno wyjaśniamy też jak działa MIPS w kaskach rowerowych.
• Dostosuj prędkość do nawierzchni i widoczności. Mokre liście, piasek, koleiny i korzenie zmniejszają przyczepność i pozostawiają mniej czasu na reakcję.
• Dbaj o hamulce, opony i prawidłowe ciśnienie. Niesprawny układ hamulcowy lub utrata przyczepności mogą bezpośrednio doprowadzić do upadku.
• Używaj oświetlenia i elementów poprawiających widoczność. Ma to szczególne znaczenie po zmroku, przy opadach i w ruchu ulicznym.
• Po mocnym uderzeniu kasku postępuj zgodnie z instrukcją producenta dotyczącą jego dalszego używania lub wymiany. Uszkodzenie warstwy pochłaniającej energię nie zawsze jest widoczne z zewnątrz.

Podsumowanie

Wstrząśnienie mózgu po upadku z roweru nie musi wiązać się z utratą przytomności, a jego objawy mogą pojawić się z opóźnieniem. Dlatego po podejrzanym urazie najważniejsze są przerwanie jazdy, obserwacja stanu poszkodowanego i szybka reakcja na objawy alarmowe.

Po urazie nie trzeba przez wiele dni całkowicie unikać ruchu. Powrót do aktywności powinien jednak przebiegać etapami: od spokojnych czynności i lekkiego wysiłku bez ryzyka upadku aż do jazdy na zewnątrz. Jeśli objawy się nasilają, utrzymują przez dłuższy czas albo pojawia się którykolwiek z sygnałów alarmowych, potrzebna jest ponowna ocena medyczna.

Źródła i materiały referencyjne

• CDC — About Mild TBI and Concussion.
• CDC — Symptoms of Mild TBI and Concussion.
• CDC — What to Do After a Mild TBI or Concussion.
• CDC HEADS UP — Responding to a Sports-related Concussion.
• CDC HEADS UP — Returning to Sports.
• NICE NG232 — Head injury: assessment and early management.
• NHS — Head injury and concussion.
• British Journal of Sports Medicine — Consensus statement on concussion in sport: Amsterdam 2022.
• St John Ambulance — Spinal injury first aid.
• St John Ambulance — Recovery position.
• Olivier J., Creighton P. — Bicycle injuries and helmet use: a systematic review and meta-analysis.
• U.S. Consumer Product Safety Commission — Bicycle Helmets.