SUV z bagażnikiem rowerowym na haku i tablicą rejestracyjną – przykład montażu tablicy na bagażniku rowerowym
E-book Mój pierwszy rower elektryczny – praktyczny poradnik zakupu roweru elektrycznego
E-book · Nowość
Mój pierwszy rower elektryczny
Jak wybrać rower elektryczny, który naprawdę pasuje do Twojego życia. 230 stron · PDF od razu po zakupie.
29 zł Kup e-booka →

Data ostatniej aktualizacji: 2026-03-26

Dodatkowa tablica rejestracyjna na bagażnik rowerowy jest obowiązkowa, gdy bagażnik lub ładunek zasłania tylną tablicę pojazdu – a wielu kierowców dowiaduje się o tym dopiero podczas kontroli drogowej. Jeśli montujesz bagażnik na hak holowniczy i przewozisz na nim rower elektryczny lub tradycyjny – Twoja tylna tablica rejestracyjna jest prawdopodobnie zasłonięta. Za zakrywanie tablicy rejestracyjnej kierowca naraża się – według obowiązującego taryfikatora – na grzywnę 500 zł i 8 punktów karnych. Ten artykuł wyjaśnia, kiedy dokładnie potrzebujesz dodatkowej tablicy, jak ją wyrobić krok po kroku, ile to kosztuje i jakich błędów unikać.

🏁 Kluczowe wnioski w 30 sekund
Art. 73 ust. 1b i 1c pkt 2 Prawa o ruchu drogowym – jeśli bagażnik lub ładunek zasłania tylną tablicę, właściciel pojazdu może wystąpić o wydanie dodatkowej zalegalizowanej tablicy rejestracyjnej z tym samym numerem.
Koszt: ok. 52,50 zł (tablica 40 zł + znaki legalizacyjne 12,50 zł) – tablicę wyrobisz w Wydziale Komunikacji, a odbierzesz ją zazwyczaj w ciągu 7 dni roboczych.
Dotyczy głównie bagażników na hak – ale też bagażników na klapę, jeśli zasłaniają numer rejestracyjny.
Grzywna za zakrywanie tablicy: 500 zł + 8 punktów karnych – wynika z obowiązującego taryfikatora.
Przekładanie tablicy z samochodu na bagażnik jest niezgodne z przepisami – tablica powinna być w miejscu konstrukcyjnie do tego przeznaczonym. Legalnym rozwiązaniem jest wyrobienie dodatkowej tablicy z identycznym numerem.

🚗 Kiedy potrzebujesz dodatkowej tablicy rejestracyjnej na bagażnik rowerowy?

Zasada wynikająca z przepisów jest jednoznaczna: jeśli bagażnik lub przewożony na nim ładunek zasłania tylną tablicę rejestracyjną, pojazd należy oznaczyć dodatkową zalegalizowaną tablicą. Nie ma znaczenia, czy tablicę przesłania sam bagażnik, czy dopiero załadowane na niego rowery. Jeśli kierowca jadący za Tobą nie widzi Twojego numeru rejestracyjnego – łamiesz prawo. Właściciele rowerów elektrycznych powinni szczególnie pamiętać o tej kwestii, bo planując transport roweru elektrycznego samochodem, muszą uwzględnić nie tylko wagę e-bika, ale też konieczność dodatkowej tablicy.

Sprawdź, który typ bagażnika wymaga wyrobienia trzeciej tablicy:

🔗 Bagażnik na hak holowniczy

Wymaga trzeciej tablicy? TAK – prawie zawsze

Konstrukcja bagażnika na haku zakrywa tylną tablicę, nawet wtedy, gdy jest pusty, bez rowerów. To najczęstszy powód wyrobienia dodatkowej tablicy. Nowoczesne modele bagażników platformowych mają wydzielone miejsce i oświetlenie na trzecią tablicę.

🚪 Bagażnik na klapę (tylne drzwi)

Wymaga trzeciej tablicy? TAK – jeśli zasłania tablicę

Bagażniki mocowane pasami do klapy bagażnika mogą zasłaniać numer rejestracyjny – szczególnie po załadowaniu rowerów. Sprawdź to gołym okiem przed wyjazdem: obejdź samochód z tyłu i oceń, czy tablica jest w pełni czytelna.

⬆️ Bagażnik dachowy

Wymaga trzeciej tablicy? NIE

Bagażnik dachowy nie zasłania tylnej tablicy, więc nie wymaga wyrobienia dodatkowej tablicy. To jedna z zalet tego rozwiązania – choć przy rowerach elektrycznych o masie 20–30 kg podnoszenie ich na dach bywa kłopotliwe.

📦 Transport wewnątrz pojazdu lub na przyczepie

Wymaga trzeciej tablicy? NIE

Przewóz roweru wewnątrz samochodu lub na przyczepie (która ma własne tablice) nie wymaga wyrobienia dodatkowej tablicy. To opcja warta rozważenia przy ciężkich rowerach elektrycznych.

⚠️ Ważne: Trzecia tablica jest wymagana przez cały czas jazdy – niezależnie od tego, czy rowery są załadowane, czy bagażnik jest pusty. Sama konstrukcja bagażnika na haku najczęściej zakrywa tablicę nawet bez żadnego ładunku.

⚖️ Podstawa prawna – konkretne przepisy dotyczące tablicy rejestracyjnej na bagażnik rowerowy

Obowiązek wyrobienia dodatkowej tablicy wynika z kilku powiązanych aktów prawnych. Poniżej najważniejsze przepisy, które warto znać – choćby na wypadek kontroli drogowej.

E-book Mój pierwszy rower elektryczny
Od autora
Wybierasz pierwszy rower elektryczny? Cały proces — od parametrów po jazdę próbną — rozpisałem krok po kroku w e-booku Mój pierwszy rower elektryczny → (230 stron · 29 zł)
📜 Ustawa – Prawo o ruchu drogowym (t.j. Dz.U. 2025 poz. 820)

Art. 73 ust. 1b stanowi, że pojazd samochodowy wyposaża się w dodatkową tablicę rejestracyjną, jeżeli przewożony ładunek lub urządzenie do jego przewozu zakrywa tablicę rejestracyjną pojazdu. Tablicę umieszcza się w sposób widoczny z zewnątrz, w miejscu do tego przeznaczonym. Z kolei art. 73 ust. 1c pkt 2 określa procedurę wnioskową – właściciel pojazdu może wystąpić o wydanie dodatkowej zalegalizowanej tablicy.

To kluczowy przepis regulujący cały obowiązek. Wszystkie rozporządzenia wykonawcze uszczegóławiają tę zasadę.

📜 Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 8 listopada 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1709)

Aktualnie obowiązujące rozporządzenie w sprawie rejestracji i oznaczania pojazdów oraz wymagań dla tablic rejestracyjnych dopuszcza stosowanie odpowiedniego rodzaju dodatkowej tablicy rejestracyjnej, montowanej na bagażniku w miejscu konstrukcyjnie do tego przeznaczonym.

Rozporządzenie zastąpiło wcześniejsze regulacje z 2022 r. (Dz.U. 2022 poz. 1847). Możliwość legalnego wyrobienia trzeciej tablicy istnieje od 1 stycznia 2016 r. – wcześniej brakowało takiej procedury.

⚠️ Sankcje – Kodeks wykroczeń (rozdział XI)

Kierowca jadący z zasłoniętą lub niewidoczną tablicą rejestracyjną popełnia wykroczenie zagrożone grzywną nakładaną na podstawie rozporządzenia taryfikatorowego. W praktyce oznacza to:

💥 Grzywna: 500 zł + 8 punktów karnych – za zasłoniętą tablicę rejestracyjną.

Temat trzeciej tablicy jest szczególnie istotny dla właścicieli e-bików, którzy regularnie przewożą rowery na bagażniku. Warto przy okazji znać również inne przepisy prawne dotyczące rowerów elektrycznych, aby unikać niespodzianek zarówno na drodze, jak i podczas transportu.

💡 Kontekst historyczny: Do końca 2015 roku nie istniała legalna procedura wyrobienia trzeciej tablicy. Kierowcy albo nielegalnie przekładali tablice, albo kupowali niezalegalizowane kopie. Rozporządzenie z 9 września 2015 r. (Dz.U. 2015 poz. 1603), obowiązujące od 1 stycznia 2016 r., po raz pierwszy umożliwiło złożenie legalnego wniosku o dodatkową tablicę.

📝 Jak wyrobić trzecią tablicę rejestracyjną na bagażnik rowerowy? Krok po kroku

Sama procedura jest nieskomplikowana: składasz wniosek, wnosisz opłatę i odbierasz dodatkową tablicę. Trzecią tablicę możesz wyrobić w dowolnym momencie – nie musisz czekać na rejestrację pojazdu ani zakup bagażnika.

Krok 1 – Przygotuj dokumenty

Do złożenia wniosku potrzebujesz:

  • Wypełniony wniosek o wydanie dodatkowej tablicy rejestracyjnej (dostępny w urzędzie lub na stronie BIP)
  • Dowód rejestracyjny pojazdu
  • Dokument tożsamości – dowód osobisty lub paszport
  • Potwierdzenie uiszczenia opłaty (52,50 zł)
  • Jeśli pojazd jest zarejestrowany na firmę, urząd może wymagać aktualnego odpisu z KRS lub zaświadczenia z CEIDG
  • Jeśli działasz przez pełnomocnika – pełnomocnictwo + opłata skarbowa 17 zł (nie dotyczy członków najbliższej rodziny)

Krok 2 – Złóż wniosek w Wydziale Komunikacji

Wniosek składasz w urzędzie, w którym Twój pojazd jest zarejestrowany – zazwyczaj jest to Wydział Komunikacji Starostwa Powiatowego lub Urzędu Miasta. Wiele urzędów wymaga wcześniejszego umówienia wizyty – sprawdź to na stronie BIP swojego starostwa. Niektóre urzędy akceptują złożenie wniosku przez platformę ePUAP, ale odbiór tablicy nadal wymaga osobistej wizyty.

Krok 3 – Wnieś opłatę

Opłatę (52,50 zł) możesz uiścić przelewem na rachunek urzędu lub w kasie na miejscu. Zachowaj potwierdzenie wpłaty – będzie potrzebne przy odbiorze tablicy.

Krok 4 – Odbierz tablicę

Czas oczekiwania zależy od urzędu i producenta tablic – zazwyczaj wynosi do 7 dni roboczych. Wiele urzędów powiadamia SMS-em lub e-mailem o możliwości odbioru. Przy odbiorze warto mieć ze sobą dowód rejestracyjny – wydanie dodatkowej tablicy jest odnotowywane w tym dokumencie w formie adnotacji urzędowej. Numer na trzeciej tablicy jest identyczny z numerem Twoich tablic samochodowych.

⚠️ Uwaga – stare tablice: Trzecią tablicę można wyrobić wyłącznie wtedy, gdy pojazd ma tablice zgodne z aktualnym wzorem przewidzianym w przepisach (białe z czarnymi literami i niebieskim paskiem UE). Jeśli tablice pojazdu nie spełniają tego wymogu – np. stare czarne lub te z polską flagą zamiast symbolu UE – organ rejestrujący wyda nową decyzję o rejestracji, komplet nowych tablic oraz dodatkową tablicę na bagażnik, co wiąże się z wyższym kosztem.

💰 Ile kosztuje trzecia tablica rejestracyjna na bagażnik rowerowy?

Koszt wyrobienia dodatkowej tablicy jest niski – poniżej podajemy składowe opłaty:

Składnik opłatyKwota
Tablica rejestracyjna40,00 zł
Komplet znaków legalizacyjnych12,50 zł
Łącznie52,50 zł
Opłata skarbowa za pełnomocnictwo (jeśli dotyczy)17 zł

52,50 zł to mniej więcej połowa kosztu standardowego kompletu dwóch tablic rejestracyjnych. Biorąc pod uwagę, że grzywna za brak trzeciej tablicy wynosi 500 zł, wyrobienie jej zwraca się już przy pierwszej kontroli drogowej.

💡 Uwaga: Od 1 lipca 2023 r. opłata ewidencyjna (0,50 zł) przy wydawaniu tablic rejestracyjnych została zniesiona. Standardowa opłata za wydanie dodatkowej tablicy wynosi 52,50 zł. Dodatkowe koszty mogą pojawić się tylko przy pełnomocnictwie (17 zł) lub poświadczeniu dokumentów.

🔧 Jak zamontować dodatkową tablicę na bagażniku?

Większość współczesnych bagażników rowerowych na hak ma wydzielone miejsce na trzecią tablicę rejestracyjną oraz wbudowane oświetlenie tablicy. Montaż tablicy jest prosty i nie wymaga specjalistycznych narzędzi.

Montaż krok po kroku

  1. Znajdź na bagażniku uchwyt lub ramkę przeznaczoną na tablicę – znajduje się z tyłu, w dolnej części konstrukcji, widoczna od strony drogi.
  2. Włóż tablicę w przeznaczony uchwyt lub przymocuj śrubkami do ramki. Niektóre bagażniki mają zatrzaskowy system mocowania.
  3. Upewnij się, że tablica jest stabilnie zamocowana, czytelna i dobrze widoczna z tyłu pojazdu.
  4. Podłącz złącze elektryczne bagażnika do gniazda haka (7-pin lub 13-pin) – oświetlenie tablicy uruchomi się automatycznie razem z tylnymi światłami samochodu.
  5. Po podłączeniu sprawdź działanie oświetlenia tablicy – wystarczy włączyć światła pozycyjne po zmroku.

Jeśli Twój bagażnik jest starszego typu i nie ma przeznaczonego miejsca na tablicę ani wbudowanego oświetlenia – sam fakt wyrobienia trzeciej tablicy nie wystarczy. Tablica musi być prawidłowo zamontowana i oświetlona. W takim przypadku rozważ zakup nowoczesnego bagażnika platformowego spełniającego aktualne wymagania. Praktyczne porady dotyczące wyboru bagażnika znajdziesz w naszym poradniku o przewożeniu roweru elektrycznego.

⚠️ Złącza 7-pin a 13-pin: Starsze samochody mają gniazdo 7-pinowe, które obsługuje podstawowe oświetlenie (kierunkowskazy, światła stop, oświetlenie tablicy). Nowsze auta – szczególnie z fabrycznym hakiem – mają złącze 13-pinowe, które dodatkowo zapewnia zasilanie do ładowania akumulatora przyczepy i światło cofania. Do oświetlenia trzeciej tablicy wystarczy złącze 7-pinowe.

🚔 Jakie kary grożą za zasłoniętą lub brakującą tablicę?

Policjanci coraz częściej kontrolują bagażniki rowerowe – szczególnie w weekendy i w sezonie wakacyjnym. Poniżej zestawienie obowiązujących kar:

WykroczenieGrzywnaPunkty karne
Zakrywanie tablicy rejestracyjnej (np. bagażnikiem rowerowym)500 zł8
Umieszczenie tablicy w innym miejscu niż konstrukcyjnie do tego przeznaczone500 zł
Nieczytalna lub zabrudzona tablica (niedopełnienie obowiązku utrzymania tablicy w należytym stanie)100 zł
Używanie tablicy nieprzypisanej do pojazdu albo podrobionej/przerobionej (art. 306c k.k.)kara sądowa
❌ Czego absolutnie nie wolno robić

Przekładanie tylnej tablicy z samochodu na bagażnik jest niezgodne z przepisami. Tablica rejestracyjna powinna znajdować się w miejscu konstrukcyjnie do tego przeznaczonym. Za umieszczenie tablicy w innym miejscu grozi grzywna 500 zł. Legalnym rozwiązaniem jest wyrobienie dodatkowej zalegalizowanej tablicy na bagażnik.

Używanie nielegalnej tablicy to przestępstwo. Zgodnie z art. 306c Kodeksu karnego, używanie tablicy rejestracyjnej nieprzypisanej do pojazdu albo tablicy podrobionej lub przerobionej jest zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Dotyczy to m.in. tablic kupowanych w internecie czy tzw. „tablic kolekcjonerskich” imitujących oryginalne oznaczenia.

🚫 Najczęstsze błędy kierowców – czego unikać?

Na podstawie najczęstszych pytań i sytuacji z życia codziennego – oto błędy, których warto unikać:

Błąd 1: Przekładanie tablicy z samochodu na bagażnik. To najczęstszy i najpoważniejszy błąd. Wielu kierowców zakłada, że skoro tablica jest zakryta – wystarczy ją przenieść. Przepisy wymagają jednak, aby tablica była umieszczona w miejscu konstrukcyjnie do tego przeznaczonym – za umieszczenie tablicy w niewłaściwym miejscu grozi grzywna 500 zł.
Błąd 2: Kupowanie „kopii” tablicy w internecie. Na portalach sprzedażowych można znaleźć tablice z dowolnym numerem rejestracyjnym. Używanie tablicy nieprzypisanej do danego pojazdu to przestępstwo z art. 306c Kodeksu karnego – grozi za to kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
Błąd 3: Założenie, że grzywna dotyczy tylko jazdy z rowerami. Sam bagażnik na haku – nawet pusty – w większości przypadków zasłania tablicę. Trzecia tablica jest wymagana przez cały czas, gdy bagażnik jest zamontowany, niezależnie od tego, czy przewozisz rowery, czy nie.
Błąd 4: Brak sprawdzenia oświetlenia tablicy. Nawet prawidłowo zamontowana tablica bez oświetlenia jest naruszeniem przepisów. Przed wyjazdem zawsze sprawdź, czy światło tablicy działa po podłączeniu złącza elektrycznego.
Błąd 5: Zapomnienie o trzeciej tablicy przy sprzedaży samochodu. Dodatkowa tablica jest przypisana do pojazdu, nie do kierowcy. Przy sprzedaży auta warto ustalić z nabywcą, czy tablica zostanie przekazana razem z pojazdem, czy zwrócona organowi rejestrującemu. Fakt wydania trzeciej tablicy jest odnotowany w dowodzie rejestracyjnym.

Pamiętaj też o odpowiednim ubezpieczeniu roweru elektrycznego – szczególnie gdy przewozisz go na bagażniku, gdzie jest bardziej narażony na uszkodzenia mechaniczne.

📋 Podsumowanie

Wyrobienie trzeciej tablicy rejestracyjnej to prosta, tania i jednorazowa formalność, która chroni Cię przed dotkliwą grzywną. Podsumujmy najważniejsze kwestie:

Dodatkowa tablica jest wymagana zawsze, gdy bagażnik lub przewożony na nim ładunek zasłania tylną tablicę rejestracyjną. W praktyce dotyczy to niemal wszystkich bagażników na hak holowniczy i części bagażników na klapę. Bagażniki dachowe i transport wewnątrz pojazdu nie wymagają trzeciej tablicy.

Procedura wyrobienia tablicy jest nieskomplikowana – kosztuje 52,50 zł i zazwyczaj trwa do 7 dni roboczych. Jest to jednorazowy koszt – tablica służy tak długo, jak sam pojazd. Jedyną legalną opcją jest wyrobienie oficjalnej, dodatkowej tablicy z identycznym numerem rejestracyjnym. Przekładanie tablicy z auta na bagażnik jest niezgodne z przepisami i grozi grzywną, a kupowanie tablic w internecie czy samodzielne ich dorabianie to działania zagrożone odpowiedzialnością karną.

Biorąc pod uwagę stosunek kosztu tablicy (52,50 zł) do potencjalnej grzywny (500 zł + 8 punktów karnych), decyzja jest oczywista. Jeśli planujesz choćby jedną podróż z rowerem na bagażniku – wyrób tablicę wcześniej, w spokoju, aby uniknąć stresu i nieprzyjemnych niespodzianek. Dobrze dobrane akcesoria do roweru elektrycznego – w tym odpowiedni bagażnik z uchwytem na tablicę – to podstawa bezstresowych wyjazdów rowerowych.

📚 Źródła i materiały referencyjne

Poniższe źródła stanowią podstawę informacji zawartych w artykule:

  • Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (t.j. Dz.U. 2025 poz. 820), art. 73 ust. 1b i 1c pkt 2 – wymóg stosowania dodatkowej tablicy rejestracyjnej i procedura jej wydania.
  • Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 8 listopada 2024 r. w sprawie rejestracji i oznaczania pojazdów, wymagań dla tablic rejestracyjnych oraz wzorów innych dokumentów związanych z rejestracją pojazdów (Dz.U. 2024 poz. 1709) – akt aktualnie obowiązujący; zastąpił wcześniejsze rozporządzenie z 2022 r. (Dz.U. 2022 poz. 1847).
  • Kodeks wykroczeń – rozdział XI, przepisy dotyczące tablic rejestracyjnych i warunków dopuszczenia pojazdu do ruchu.
  • Rozporządzenie w sprawie wysokości grzywien nakładanych w drodze mandatów karnych za wybrane rodzaje wykroczeń – taryfikator obowiązujący od 1 stycznia 2022 r.

❓ Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

❓ Pytania i odpowiedzi

Czy bagażnik na klapę też wymaga trzeciej tablicy rejestracyjnej?

Tak – jeśli bagażnik montowany na klapę zasłania tylną tablicę rejestracyjną, wymóg wyrobienia dodatkowej tablicy dotyczy go tak samo jak bagażnika na hak. Zasada jest jednoznaczna: tablica musi być widoczna zawsze, niezależnie od rodzaju bagażnika.

Czy można przełożyć tablicę z samochodu na bagażnik rowerowy?

Nie. Przekładanie tablicy jest niezgodne z przepisami – tablica powinna znajdować się w miejscu konstrukcyjnie do tego przeznaczonym. Za umieszczenie tablicy w niewłaściwym miejscu grozi grzywna 500 zł. Jedyną legalną opcją jest wyrobienie dodatkowej, zalegalizowanej tablicy z identycznym numerem w Wydziale Komunikacji.

Co dzieje się z trzecią tablicą rejestracyjną przy sprzedaży samochodu?

Dodatkowa tablica jest przypisana do pojazdu, nie do kierowcy. Przy sprzedaży auta warto ustalić z nabywcą, czy tablica zostanie przekazana razem z pojazdem, czy zwrócona organowi rejestrującemu. Fakt wydania trzeciej tablicy jest odnotowany w dowodzie rejestracyjnym w formie adnotacji urzędowej.

Czy trzecia tablica rejestracyjna jest potrzebna, gdy bagażnik jest pusty?

To zależy od konstrukcji bagażnika. Jeśli sam bagażnik – bez roweru – zasłania tylną tablicę, to tak, trzecia tablica jest wymagana. Większość bagażników na hak zakrywa tablicę nawet bez ładunku. Przed wyjazdem zawsze sprawdź widoczność tablicy z tyłu pojazdu.

Czy trzecia tablica wydana w Polsce jest ważna za granicą?

Dodatkowa tablica wydana w Polsce jest legalnym oznaczeniem pojazdu, uznawanym w krajach Unii Europejskiej. Przed wyjazdem za granicę warto jednak sprawdzić lokalne przepisy dotyczące oznakowania bagażnika, ponieważ niektóre kraje – np. Włochy i Hiszpania – wymagają dodatkowo specjalnej tablicy ostrzegawczej lub panelu odblaskowego.

Ile kosztuje trzecia tablica rejestracyjna i gdzie ją wyrobić?

Koszt wynosi 52,50 zł (tablica 40 zł + znaki legalizacyjne 12,50 zł). Wniosek składasz w urzędzie, w którym pojazd jest zarejestrowany. Czas oczekiwania zależy od urzędu – zazwyczaj wynosi do 7 dni roboczych.

Jaka grzywna grozi za jazdę z zasłoniętą tablicą rejestracyjną?

Za zakrywanie tablicy rejestracyjnej grozi grzywna 500 zł i 8 punktów karnych. Za umieszczenie tablicy w niewłaściwym miejscu (np. przełożenie z auta na bagażnik) – 500 zł. Używanie tablicy nieprzypisanej do pojazdu (np. kupionej w internecie) to już przestępstwo z art. 306c Kodeksu karnego.


E-book · Praktyczny poradnik zakupu
E-book Mój pierwszy rower elektryczny – praktyczny poradnik zakupu e-bike’a
Kup e-bike’a, którego naprawdę potrzebujesz
Bez ślepej wiary w katalogowe zasięgi, marketingowe obietnice i promocje, które kończą się „właśnie dzisiaj”. Ten poradnik pomoże Ci spokojnie zrozumieć silnik, baterię, zasięg, komfort i realne koszty — zanim wydasz kilka tysięcy złotych.
29 zł
Kup e-booka za 29 zł →
Płatność jednorazowa · Dostęp natychmiast · Plik PDF